Kreatynina i eGFR: jak ocenia się funkcjonowanie nerek?

Kreatynina i eGFR to dwa parametry, które najczęściej pojawiają się podczas oceny funkcjonowania nerek. Można je znaleźć w wynikach rutynowych badań laboratoryjnych, szczególnie u osób z nadciśnieniem tętniczym, cukrzycą lub innymi chorobami przewlekłymi. Ich interpretacja nie zawsze jest jednak oczywista.

Podwyższona kreatynina nie musi automatycznie oznaczać uszkodzenia nerek, podobnie jak prawidłowy wynik nie wyklucza rozwijającej się choroby. Istotne znaczenie mają również wiek, masa mięśniowa, stosowane leki oraz obecność białka w moczu.

Jak zatem prawidłowo interpretować kreatyninę i eGFR? Aktualne wytyczne KDIGO z 2024 roku podkreślają, że ocena nerek powinna uwzględniać kilka parametrów, a nie pojedynczy wynik laboratoryjny [1].

Czym jest kreatynina i dlaczego oznacza się ją we krwi?

Kreatynina jest produktem przemian zachodzących w mięśniach, powstającym głównie w wyniku rozpadu kreatyny i fosfokreatyny. Jest transportowana z krwią do nerek, gdzie ulega przede wszystkim filtracji kłębuszkowej, a następnie zostaje wydalona z moczem.

Schemat położenia nerek w organizmie

Jeżeli zdolność nerek do filtrowania krwi zmniejsza się, stężenie kreatyniny może wzrastać. Z tego względu jej oznaczenie jest jednym z podstawowych badań wykorzystywanych w diagnostyce chorób nerek.

Problem polega na tym, że ilość kreatyniny we krwi zależy nie tylko od pracy nerek, ale również od jej produkcji w organizmie.

U osób z dużą masą mięśniową stężenie kreatyniny może być fizjologicznie wyższe. Z kolei u seniorów, osób niedożywionych lub z zaawansowaną utratą mięśni nawet stosunkowo niska kreatynina nie musi oznaczać prawidłowej filtracji nerkowej.

Dlatego sama wartość kreatyniny, bez uwzględnienia innych czynników, nie jest wystarczająca do oceny funkcji nerek [2].

Czym jest eGFR?

eGFR (estimated glomerular filtration rate) to szacunkowy współczynnik filtracji kłębuszkowej. Określa, jak sprawnie nerki filtrują krew, a jego wartość najczęściej wyrażana jest w ml/min/1,73 m² powierzchni ciała.

W przeciwieństwie do samej kreatyniny eGFR uwzględnia również wybrane cechy pacjenta, przede wszystkim wiek i płeć.

Jednym ze stosowanych sposobów obliczania eGFR u dorosłych jest równanie CKD-EPI. W 2021 roku opublikowano jego zaktualizowaną wersję, która nie uwzględnia rasy pacjenta. Badacze wykazali również, że równanie wykorzystujące jednocześnie kreatyninę i cystatynę C może zapewniać dokładniejszą ocenę filtracji niż każde z tych oznaczeń osobno [3].

Należy pamiętać, że eGFR pozostaje wartością szacunkową, a nie bezpośrednim pomiarem filtracji. Jego dokładność może być ograniczona między innymi u osób o nietypowej masie mięśniowej oraz podczas gwałtownych zmian funkcji nerek.

Jak interpretować wynik eGFR?

Wytyczne KDIGO dzielą wartości filtracji kłębuszkowej na sześć kategorii, wykorzystywanych w klasyfikacji przewlekłej choroby nerek.

Kategoria	eGFR (ml/min/1,73 m²)	Interpretacja
G1	≥90	Prawidłowa lub wysoka filtracja
G2	60–89	Łagodnie obniżona filtracja
G3a	45–59	Łagodnie do umiarkowanie obniżona
G3b	30–44	Umiarkowanie do znacznie obniżona
G4	15–29	Znacznie obniżona filtracja
G5	<15	Niewydolność nerek

Źródło: KDIGO 2024 [1]. Klasyfikacja dotyczy oceny funkcji nerek; pojedynczy wynik nie jest wystarczający do rozpoznania przewlekłej choroby nerek.

Warto podkreślić, że wynik eGFR wynoszący 60–89 ml/min/1,73 m² nie oznacza automatycznie przewlekłej choroby nerek. U części osób, szczególnie w starszym wieku, może występować niższa filtracja bez innych cech uszkodzenia narządu.

Z drugiej strony nawet eGFR przekraczający 90 ml/min/1,73 m² nie wyklucza choroby, jeżeli występują inne nieprawidłowości, np. utrzymująca się albuminuria.

Dlatego interpretacja zawsze wymaga uwzględnienia dodatkowych badań oraz historii zdrowotnej pacjenta.

Kiedy rozpoznaje się przewlekłą chorobę nerek?

Przewlekła choroba nerek (PChN) jest rozpoznawana, gdy zaburzenia budowy lub funkcji nerek utrzymują się przez co najmniej trzy miesiące i mają znaczenie dla zdrowia.

Do kryteriów rozpoznania należą między innymi:

utrzymujący się eGFR poniżej 60 ml/min/1,73 m²;
utrzymująca się albuminuria;
nieprawidłowości w osadzie moczu;
zmiany strukturalne nerek stwierdzone w badaniach obrazowych;
inne potwierdzone cechy uszkodzenia nerek.

Nie można więc rozpoznać przewlekłej choroby nerek wyłącznie na podstawie jednorazowego nieprawidłowego wyniku kreatyniny lub eGFR.

Nie oznacza to jednak, że z dalszą diagnostyką zawsze należy czekać trzy miesiące. Nowo stwierdzone obniżenie eGFR może wskazywać również na ostre uszkodzenie nerek, które wymaga szybkiej oceny.

Wytyczne NICE zalecają u dorosłych z pierwszorazowo stwierdzonym eGFR poniżej 60 ml/min/1,73 m² powtórzenie badania w ciągu dwóch tygodni, aby wykluczyć ostre pogorszenie funkcji nerek [4].

Dlaczego sama kreatynina i eGFR nie wystarczają?

Drugim ważnym elementem oceny zdrowia nerek jest oznaczenie albuminy w moczu.

Albumina jest białkiem występującym we krwi, które w prawidłowych warunkach przedostaje się do moczu jedynie w niewielkich ilościach. Jej zwiększone wydalanie może wskazywać na uszkodzenie bariery filtracyjnej nerek.

W praktyce wykorzystuje się wskaźnik ACR (albumin-to-creatinine ratio), czyli stosunek stężenia albuminy do kreatyniny w próbce moczu.

Kategoria	ACR (mg/g)	Interpretacja
A1	<30	Prawidłowe lub łagodnie zwiększone wydalanie albuminy
A2	30–300	Umiarkowanie zwiększone
A3	>300	Znacznie zwiększone

Źródło: KDIGO 2024 [1]. Wartości 30 i 300 mg/g odpowiadają w przybliżeniu 3 i 30 mg/mmol.

Albuminuria jest ważnym wskaźnikiem ryzyka progresji choroby nerek oraz powikłań sercowo-naczyniowych. Co istotne, może występować również u osób z prawidłowym eGFR.

Pojedynczy podwyższony wynik ACR również wymaga odpowiedniej interpretacji. Przejściowe zwiększenie wydalania albuminy może pojawić się między innymi podczas infekcji, po intensywnym wysiłku fizycznym lub w innych stanach wpływających na wynik badania.

Dlatego w przypadku nieprawidłowości często konieczne jest ich potwierdzenie, najlepiej z wykorzystaniem próbki pierwszego porannego moczu.

Co może wpływać na stężenie kreatyniny?

Na wynik kreatyniny wpływają zarówno czynniki związane z funkcjonowaniem nerek, jak i niezależne od ich filtracji.

Czynnik	Możliwy wpływ na wynik
Duża masa mięśniowa	Wyższe stężenie kreatyniny
Mała masa mięśniowa	Niższe stężenie kreatyniny
Intensywny wysiłek fizyczny	Przejściowy wzrost kreatyniny
Spożycie dużej ilości gotowanego mięsa	Przejściowy wzrost kreatyniny
Suplementacja kreatyną	Możliwy wzrost kreatyniny bez rzeczywistego pogorszenia filtracji
Odwodnienie	Możliwy wzrost kreatyniny, niekiedy związany z pogorszeniem funkcji nerek
Niektóre leki	Możliwość zmiany stężenia kreatyniny lub rzeczywistego wpływu na funkcjonowanie nerek

Źródła: KDIGO 2024 [1], National Kidney Foundation oraz badania nad suplementacją kreatyny [5].

Kreatyna a kreatynina – czy suplementacja uszkadza nerki?

To szczególnie istotne zagadnienie u osób aktywnych fizycznie.

Kreatyna i kreatynina nie są tym samym związkiem. Kreatyna uczestniczy w magazynowaniu i szybkim odtwarzaniu energii w mięśniach, natomiast kreatynina jest jednym z produktów jej przemian.

Suplementacja kreatyną może prowadzić do zwiększenia stężenia kreatyniny we krwi, co z kolei może powodować pozorne obniżenie eGFR obliczanego na jej podstawie.

W metaanalizie opublikowanej w 2026 roku, obejmującej 26 badań z udziałem 1036 uczestników, wykazano wzrost stężenia kreatyniny u osób suplementujących kreatynę. Nie zaobserwowano natomiast istotnego pogorszenia filtracji ocenianej metodą wykorzystującą znacznik Cr-EDTA [5].

Wyniki sugerują, że wzrost kreatyniny podczas suplementacji nie musi oznaczać uszkodzenia nerek. Nie stanowią jednak dowodu bezpieczeństwa dowolnych dawek kreatyny u wszystkich pacjentów, szczególnie z zaawansowanymi chorobami nerek.

Dlatego informacja o stosowanej suplementacji powinna być uwzględniona podczas interpretacji badań.

Kiedy warto oznaczyć cystatynę C?

Cystatyna C jest białkiem produkowanym przez komórki organizmu, wykorzystywanym jako alternatywny marker filtracji kłębuszkowej.

W porównaniu z kreatyniną jej stężenie jest w mniejszym stopniu zależne od masy mięśniowej. Nie jest jednak całkowicie niezależne od innych czynników, ponieważ mogą na nie wpływać między innymi procesy zapalne, zaburzenia czynności tarczycy czy stosowanie glikokortykosteroidów.

Według KDIGO 2024 obliczanie eGFR na podstawie kreatyniny i cystatyny C jest szczególnie przydatne, gdy wynik oparty wyłącznie na kreatyninie może być niedokładny, a ocena filtracji wpływa na decyzje kliniczne [1].

Dotyczy to na przykład osób ze znaczną utratą masy mięśniowej, nietypową budową ciała lub sytuacji wymagających precyzyjniejszej oceny przed określonym leczeniem.

Nie oznacza to jednak konieczności rutynowego oznaczania cystatyny C u każdej zdrowej osoby.

Kto powinien regularnie kontrolować funkcjonowanie nerek?

Choroby nerek przez długi czas mogą rozwijać się bez wyraźnych objawów. Dlatego badania przesiewowe mają szczególne znaczenie w grupach zwiększonego ryzyka.

Należą do nich przede wszystkim osoby z cukrzycą, nadciśnieniem tętniczym, chorobami sercowo-naczyniowymi, przebytym ostrym uszkodzeniem nerek lub rodzinnym występowaniem chorób nerek.

W takich przypadkach ocena zwykle obejmuje kreatyninę z eGFR oraz ACR w moczu. Częstotliwość kontroli zależy od choroby podstawowej, dotychczasowych wyników i indywidualnego ryzyka.

Zgodnie z KDIGO u osób z rozpoznaną przewlekłą chorobą nerek zaleca się ocenę eGFR i albuminurii przynajmniej raz w roku, a częściej u pacjentów z większym ryzykiem progresji [1].

Czy dieta może wspierać funkcjonowanie nerek?

Sposób odżywiania ma znaczenie zarówno w profilaktyce chorób nerek, jak i u osób z już rozpoznaną przewlekłą chorobą nerek.

Podstawą jest utrzymywanie prawidłowych wartości ciśnienia tętniczego, odpowiednia kontrola glikemii, ograniczenie nadmiernego spożycia soli i stosowanie zróżnicowanej diety.

W przypadku przewlekłej choroby nerek zalecenia żywieniowe powinny być dostosowane do jej stadium, wyników badań oraz współistniejących problemów zdrowotnych.

KDIGO 2024 sugeruje podaż około 0,8 g białka/kg masy ciała dziennie u dorosłych z PChN w kategoriach G3–G5, z uwzględnieniem indywidualnej sytuacji klinicznej. Nie jest to jednak uniwersalne zalecenie dla wszystkich pacjentów, w szczególności osób dializowanych, niedożywionych lub z innymi szczególnymi potrzebami żywieniowymi [1].

Nie należy również automatycznie ograniczać potasu czy fosforu u wszystkich osób z obniżonym eGFR. Takie modyfikacje powinny wynikać z rzeczywistych wskazań.

Podobnie zwiększanie spożycia wody ponad indywidualne zapotrzebowanie nie prowadzi automatycznie do poprawy filtracji nerkowej. W niektórych chorobach nadmierna podaż płynów może być wręcz niewskazana.

Kiedy wyniki wymagają pilnej konsultacji?

Szczególnej uwagi wymaga nagły wzrost kreatyniny, szybkie obniżenie eGFR lub pojawienie się niepokojących objawów.

Zmniejszenie ilości oddawanego moczu, nasilone obrzęki, duszność, znaczne osłabienie czy widoczna krew w moczu wymagają szybkiej oceny medycznej. Przy bezmoczu, ciężkiej duszności lub gwałtownym pogorszeniu stanu ogólnego konieczna jest pilna pomoc medyczna.

Warto pamiętać, że prawidłowy eGFR sprzed kilku miesięcy nie wyklucza wystąpienia ostrego uszkodzenia nerek obecnie.

Kreatynina i eGFR są podstawowymi elementami oceny funkcjonowania nerek, ale największą wartość mają wtedy, gdy analizuje się je razem z badaniem moczu, ciśnieniem tętniczym oraz historią zdrowotną pacjenta. Pojedynczy wynik może być początkiem diagnostyki, nie powinien jednak stanowić jedynej podstawy rozpoznania przewlekłej choroby nerek.

Najczęstsze pytania

Czy podwyższona kreatynina zawsze oznacza chore nerki?

Nie. Stężenie kreatyniny może być wyższe u osób z dużą masą mięśniową, po intensywnym treningu, spożyciu dużej ilości mięsa lub podczas suplementacji kreatyną. Każdy nieprawidłowy wynik powinien być jednak oceniony w kontekście eGFR i pozostałych parametrów.

Czy eGFR 60–89 oznacza przewlekłą chorobę nerek?

Nie zawsze. Wartości te oznaczają łagodnie obniżoną filtrację, ale bez innych cech uszkodzenia nerek nie stanowią samodzielnego kryterium rozpoznania PChN.

Czy prawidłowa kreatynina wyklucza chorobę nerek?

Nie. U osób o małej masie mięśniowej kreatynina może pozostawać względnie niska mimo obniżonej filtracji. Ponadto niektóre choroby nerek we wczesnym stadium przebiegają z prawidłowym eGFR, ale ze zwiększonym wydalaniem albuminy w moczu.

Czy kreatynina wzrasta po treningu siłowym?

Tak, intensywny wysiłek może przejściowo wpływać na stężenie kreatyniny. Przed badaniem warto unikać nietypowo dużych obciążeń treningowych oraz poinformować lekarza o regularnej aktywności i suplementacji.

Czy do badania kreatyniny trzeba być na czczo?

Samo oznaczenie kreatyniny nie zawsze wymaga pozostawania na czczo, jednak spożycie gotowanego mięsa może przejściowo wpłynąć na wynik. NICE zaleca unikanie mięsa przez 12 godzin przed oznaczeniem kreatyniny wykorzystywanym do obliczania eGFR [4]. Należy również stosować się do instrukcji laboratorium.

Czy picie większej ilości wody poprawia eGFR?

Nie w każdym przypadku. Wyrównanie odwodnienia może poprawić wyniki, jeżeli to właśnie niedobór płynów był przyczyną zaburzeń. Samo zwiększenie ilości wypijanej wody nie leczy jednak przewlekłej choroby nerek.

Czy eGFR można poprawić dietą?

W niektórych sytuacjach poprawa parametrów jest możliwa, szczególnie gdy zaburzenia wynikają z odwracalnych przyczyn. W przewlekłej chorobie nerek głównym celem leczenia i postępowania dietetycznego jest często spowolnienie progresji choroby i ograniczenie powikłań, a nie samo zwiększenie wartości eGFR.

Czy u dzieci eGFR interpretuje się tak samo jak u dorosłych?

Nie. U dzieci wykorzystuje się równania dostosowane do wieku i rozwoju organizmu, często uwzględniające również wzrost. Nie należy automatycznie interpretować dziecięcego eGFR przy użyciu zasad i wzorów przeznaczonych dla dorosłych.

Piśmiennictwo

Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) CKD Work Group. KDIGO 2024 clinical practice guideline for the evaluation and management of chronic kidney disease. Kidney Int. 2024;105(4S):S117–S314. doi:10.1016/j.kint.2023.10.018.
Chen TK, Knicely DH, Grams ME. Chronic kidney disease diagnosis and management: a review. JAMA. 2019;322(13):1294–1304. doi:10.1001/jama.2019.14745.
Inker LA, Eneanya ND, Coresh J i wsp. New creatinine- and cystatin C–based equations to estimate GFR without race. N Engl J Med. 2021;385(19):1737–1749. doi:10.1056/NEJMoa2102953.
National Institute for Health and Care Excellence. Chronic kidney disease: assessment and management. NICE guideline NG203. Londyn: NICE; 2021. https://www.nice.org.uk/guidance/ng203
de Souza Almeida A, da Silva LOD, Takahasi BNA i wsp. Impact of creatine supplementation on kidney health: a systematic review and meta-analysis. Int Urol Nephrol. 2026 (online 27 lipca 2026). doi:10.1007/s11255-026-05287-x.