Czosnek na odporność – naturalny antybiotyk czy kolejny żywieniowy mit?

Czosnek od lat zajmuje szczególne miejsce w domowych sposobach na przeziębienie. Trafia do mleka z miodem, syropów, kanapek i mieszanek przygotowywanych przy pierwszym bólu gardła. Często określa się go nawet jako „naturalny antybiotyk”.

Czy rzeczywiście zasługuje na takie miano?

Czosnek zawiera związki siarkowe o interesujących właściwościach biologicznych. Najbardziej znana jest allicyna, która w badaniach laboratoryjnych wykazuje aktywność wobec różnych drobnoustrojów.

Problem zaczyna się wtedy, kiedy wyniki badań przeprowadzonych w laboratorium przenosimy bezpośrednio na człowieka.

Obecnie nie ma wystarczających dowodów, aby uznać jedzenie czosnku za skuteczną metodę zapobiegania przeziębieniu, leczenia infekcji czy alternatywę dla antybiotyków.

Skąd wzięło się określenie „naturalny antybiotyk”?

Duża część reputacji czosnku wynika właśnie z obecności allicyny.

Co ciekawe, w całym, nienaruszonym ząbku czosnku allicyna praktycznie nie występuje w gotowej postaci. Powstaje dopiero wtedy, gdy czosnek zostanie przecięty, posiekany lub rozgnieciony.

Alliina styka się wtedy z enzymem alliinazą i powstaje allicyna.

To ona odpowiada między innymi za charakterystyczny, intensywny zapach świeżo rozgniecionego czosnku.

Allicyna jest związkiem bardzo reaktywnym i w badaniach laboratoryjnych wykazuje aktywność wobec różnych bakterii i innych mikroorganizmów.

Nie oznacza to jednak, że zjedzenie kilku ząbków czosnku zadziała tak samo jak lek przeciwbakteryjny.

Laboratorium to nie organizm człowieka

Jeżeli dana substancja hamuje rozwój bakterii w probówce, nie oznacza to automatycznie, że po jej zjedzeniu osiągnie w organizmie odpowiednie stężenie, dotrze do miejsca infekcji i skutecznie ją wyleczy.

Po spożyciu czosnku jego związki siarkowe:

• są trawione,
• ulegają przemianom,
• są metabolizowane do innych związków,
• występują w organizmie w innych stężeniach niż te stosowane w badaniach laboratoryjnych.

Allicyna jest również związkiem stosunkowo nietrwałym.

Dlatego wyniki badań in vitro są interesujące i pomagają zrozumieć mechanizmy działania czosnku, ale nie stanowią dowodu, że czosnek leczy infekcje u człowieka.

Czy określenie „naturalny antybiotyk” jest poprawne?

Nie jest to szczególnie trafne określenie.

Antybiotyki to substancje stosowane w leczeniu określonych zakażeń bakteryjnych w dawkach, których skuteczność i bezpieczeństwo zostały ocenione w badaniach.

Czosnek jest produktem spożywczym zawierającym związki o właściwościach biologicznych. Nie istnieje jednak ustalona dawka czosnku, która mogłaby zastąpić antybiotyk w leczeniu zakażenia.

Co więcej, większość zwykłych przeziębień wywołują wirusy, dlatego antybiotyki nie są w ich przypadku leczeniem z wyboru.

Hasło „naturalny antybiotyk” może więc tworzyć błędne wrażenie, że czosnek jest alternatywą dla leczenia zakażeń bakteryjnych.

Nie jest.

Czy czosnek może wspierać układ odpornościowy?

Tutaj sytuacja jest bardziej złożona.

Związki obecne w czosnku mogą wpływać na różne elementy odpowiedzi immunologicznej. W badaniach eksperymentalnych obserwowano między innymi oddziaływanie na aktywność niektórych komórek odpornościowych i produkcję cytokin.

Istnieją również niewielkie badania kliniczne dotyczące ekstraktów z czosnku.

W jednym z nich stosowano przez 90 dni ekstrakt z dojrzewającego czosnku. U osób przyjmujących preparat obserwowano zmiany aktywności wybranych komórek układu odpornościowego.

Co jednak najważniejsze, liczba infekcji nie różniła się istotnie pomiędzy grupą przyjmującą ekstrakt i placebo.

Odnotowano natomiast różnice w nasileniu części objawów i liczbie dni gorszego samopoczucia.

To ciekawy wynik, ale zdecydowanie nie wystarcza do stwierdzenia, że czosnek zapobiega przeziębieniu.

Ekstrakt z czosnku to nie to samo co ząbek do obiadu

To ważne przy interpretowaniu badań.

W próbach klinicznych często stosuje się standaryzowane ekstrakty zawierające konkretną ilość wybranych związków.

W zwykłym czosnku ich zawartość może zależeć między innymi od:

• odmiany,
• przechowywania,
• stopnia rozdrobnienia,
• sposobu przygotowania,
• temperatury obróbki,
• czasu przechowywania po rozdrobnieniu.

Dlatego z badania nad konkretnym ekstraktem nie wynika automatycznie, że jeden ząbek świeżego czosnku dziennie da taki sam efekt.

Czy czosnek zapobiega przeziębieniu?

Na ten moment dowody są zbyt słabe.

Przeprowadzono niewiele dobrej jakości badań klinicznych oceniających wpływ czosnku na ryzyko przeziębienia i grypy.

Część wyników sugeruje możliwe korzyści, ale badania są niewielkie, stosowano różne preparaty i różne schematy dawkowania.

Nie ma więc podstaw, aby zalecać czosnek jako sprawdzoną metodę zmniejszania liczby infekcji. Podobnie wypadają badania nad imbirem na odporność: wpływ na wybrane markery to jeszcze nie ochrona przed przeziębieniem.

Jeżeli ktoś lubi czosnek, może być on częścią zdrowej diety. Nie powinien jednak dawać fałszywego poczucia ochrony przed infekcją.

Czy warto jeść czosnek podczas infekcji?

Tak, jeśli go lubimy i dobrze tolerujemy.

Może być składnikiem:

• zup,
• sosów,
• hummusu,
• past kanapkowych,
• dań jednogarnkowych,
• pieczonych warzyw,
• sosów jogurtowych.

Nie ma jednak przekonujących dowodów, że kilka surowych ząbków zjedzonych po pojawieniu się bólu gardła zatrzyma rozwój infekcji.

Najlepiej traktować czosnek jako element normalnego sposobu żywienia, a nie jako domowy lek.

Surowy czy gotowany?

Pod względem allicyny sposób przygotowania rzeczywiście ma znaczenie.

Allicyna powstaje po uszkodzeniu komórek czosnku. Z kolei wysoka temperatura może dezaktywować enzym potrzebny do jej powstania.

Nie oznacza to jednak, że gotowany lub pieczony czosnek staje się bezwartościowy. Podczas obróbki powstają i pozostają inne związki siarkowe, dlatego profil substancji bioaktywnych po prostu się zmienia.

Nie można na tej podstawie wskazać jednej najlepszej formy „na odporność”.

Czy trzeba rozgniatać czosnek?

Jeśli zależy nam na powstawaniu allicyny, rozgniecenie lub posiekanie rzeczywiście ma znaczenie.

Dopiero uszkodzenie komórek powoduje kontakt alliiny z alliinazą.

Nie oznacza to jednak, że trzeba codziennie jeść surowy, rozgnieciony czosnek.

Nie ustalono dawki allicyny z żywności, którą należałoby przyjmować dla prawidłowego funkcjonowania odporności.

Więcej nie znaczy lepiej

Duże ilości surowego czosnku mogą powodować:

• zgagę,
• bóle brzucha,
• nudności,
• wzdęcia,
• dyskomfort jelitowy,
• charakterystyczny zapach oddechu.

Uważać trzeba zwłaszcza na suplementy czosnkowe. Mogą zwiększać ryzyko krwawienia, dlatego ostrożność powinny zachować osoby stosujące leki przeciwkrzepliwe i przeciwpłytkowe oraz pacjenci przygotowujący się do zabiegów chirurgicznych.

„Naturalny” produkt nie oznacza więc automatycznie braku działań niepożądanych.

Czosnek a jelita

Nie każdy dobrze toleruje czosnek.

Jest on bogaty w fruktany, czyli fermentujące węglowodany należące do grupy FODMAP.

U części osób, szczególnie z zespołem jelita nadwrażliwego, większa ilość czosnku może powodować:

• wzdęcia,
• gazy,
• bóle brzucha,
• zmianę rytmu wypróżnień.

Nie oznacza to, że czosnek jest niezdrowy. Po prostu nie każdy musi go dobrze tolerować.

Nie ma również sensu zmuszać się do jedzenia dużych ilości surowego czosnku „dla odporności”, jeśli za każdym razem kończy się to dolegliwościami jelitowymi.

Czosnek nie zastępuje antybiotyku

To szczególnie ważne.

Jeżeli lekarz rozpozna zakażenie bakteryjne wymagające antybiotykoterapii, czosnek nie jest alternatywą dla leczenia.

Aktywność przeciwdrobnoustrojowa obserwowana w laboratorium nie oznacza, że zjedzony czosnek osiągnie odpowiednie stężenie w miejscu zakażenia, zwalczy konkretną bakterię i zmniejszy ryzyko powikłań.

Badania nad allicyną i innymi związkami siarkowymi są interesujące i mogą w przyszłości znaleźć zastosowanie w farmakologii.

To jednak zupełnie co innego niż leczenie infekcji czosnkiem w domowych warunkach.

Co ma większe znaczenie dla odporności?

Zamiast szukać jednego produktu o wyjątkowych właściwościach, lepiej zadbać o podstawy.

Najczęściej zadawane pytania

Czy czosnek działa jak antybiotyk?

Nie w znaczeniu klinicznym. Allicyna wykazuje aktywność przeciwbakteryjną w laboratorium, ale nie udowodniono, że jedzenie czosnku może zastąpić antybiotyk.

Czy czosnek chroni przed przeziębieniem?

Dowody są obecnie niewystarczające. Istnieją niewielkie badania sugerujące możliwe korzyści, ale nie wystarczają one, żeby formułować rutynowe zalecenia.

Czy warto jeść czosnek przy pierwszych objawach infekcji?

Można, jeśli jest dobrze tolerowany. Nie ma jednak dowodów, że kilka ząbków zatrzyma rozwijające się przeziębienie.

Czy surowy czosnek jest lepszy niż gotowany?

Surowy, rozdrobniony czosnek umożliwia powstawanie allicyny, natomiast obróbka termiczna zmienia profil związków siarkowych. Nie wykazano jednak, że surowa forma zapewnia wyraźnie lepszą ochronę przed infekcjami.

Ile czosnku trzeba jeść na odporność?

Nie istnieje naukowo ustalona liczba ząbków, którą należałoby jeść, żeby zapobiegać infekcjom.

Czy czosnek z miodem działa lepiej?

Nie ma dobrych dowodów, że takie połączenie zapobiega infekcjom. Miód może łagodzić kaszel, ale nie oznacza to, że mieszanina czosnku i miodu leczy przyczynę choroby.

Czy suplementy czosnku są skuteczniejsze?

Nie można tego stwierdzić ogólnie. Preparaty różnią się składem i zawartością substancji aktywnych, a wyniki badań jednego ekstraktu nie dotyczą automatycznie wszystkich suplementów.

Czy suplementy czosnku są bezpieczne?

Nie dla każdego. Mogą zwiększać ryzyko krwawienia i wchodzić w interakcje z lekami, dlatego szczególną ostrożność powinny zachować osoby stosujące leki przeciwkrzepliwe.

Czy czosnek można podawać dzieciom podczas przeziębienia?

Może być normalnym składnikiem diety dziecka, jeśli jest dobrze tolerowany. Nie ma jednak podstaw, żeby leczyć infekcje u dzieci dużymi ilościami surowego czosnku lub suplementami.

Literatura

1. Percival S.S. Aged Garlic Extract Modifies Human Immunity. The Journal of Nutrition. 2016;146(2):433S–436S. doi:10.3945/jn.115.210427
2. Xu C., Mathews A.E., Rodrigues C. i wsp. Aged garlic extract supplementation modifies inflammation and immunity of adults with obesity: A randomized, double-blind, placebo-controlled clinical trial. Clinical Nutrition ESPEN. 2018;24:148–155. doi:10.1016/j.clnesp.2017.11.010
3. Lawson L.D., Hunsaker S.M. Allicin Bioavailability and Bioequivalence from Garlic Supplements and Garlic Foods. Nutrients. 2018;10(7):812. doi:10.3390/nu10070812
4. Janská P., Knejzlík Z., Perumal A.S. i wsp. Effect of physicochemical parameters on the stability and activity of garlic alliinase and its use for in-situ allicin synthesis. PLOS ONE. 2021;16(3):e0248878. doi:10.1371/journal.pone.0248878
5. Borlinghaus J., Foerster J., Kappler U. i wsp. Allicin, the Odor of Freshly Crushed Garlic: A Review of Recent Progress in Understanding Allicin's Effects on Cells. Molecules. 2021;26(6):1505. doi:10.3390/molecules26061505
6. Xu S. i wsp. Current studies and potential future research directions on biological effects and related mechanisms of allicin. Critical Reviews in Food Science and Nutrition. 2023;63(25):7722–7748. doi:10.1080/10408398.2022.2049691
7. Ansary J., Forbes-Hernández T.Y., Gil E. i wsp. Potential Health Benefit of Garlic Based on Human Intervention Studies: A Brief Overview. Antioxidants. 2020;9(7):619. doi:10.3390/antiox9070619
8. Melguizo-Rodríguez L. i wsp. Biological properties and therapeutic applications of garlic and its components. Food & Function. 2022;13(5):2415–2426. doi:10.1039/D1FO03180E
9. Mammari N. i wsp. Natural Products for the Prevention and Treatment of Common Cold and Viral Respiratory Infections. Pharmaceuticals. 2023;16(5):662. doi:10.3390/ph16050662
10. Deng Y., Ho C.T., Lan Y. i wsp. Bioavailability, Health Benefits, and Delivery Systems of Allicin: A Review. Journal of Agricultural and Food Chemistry. 2023;71(49):19207–19220. doi:10.1021/acs.jafc.3c05602
11. National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Dietary Supplements for Immune Function and Infectious Diseases – Health Professional Fact Sheet. https://ods.od.nih.gov/factsheets/ImmuneFunction-HealthProfessional/
12. National Center for Complementary and Integrative Health. Garlic: Usefulness and Safety. https://www.nccih.nih.gov/health/garlic
13. Nantz M.P., Rowe C.A., Muller C.E. i wsp. Supplementation with aged garlic extract improves both NK and γδ-T cell function and reduces the severity of cold and flu symptoms: A randomized, double-blind, placebo-controlled nutrition intervention. Clinical Nutrition. 2012;31(3):337–344. doi:10.1016/j.clnu.2011.11.019