GLP-1: jak działa hormon regulujący apetyt i glikemię?

GLP-1 to hormon, o którym w ostatnich latach zrobiło się bardzo głośno. Wszystko za sprawą leków stosowanych w leczeniu cukrzycy typu 2 i otyłości, takich jak semaglutyd czy liraglutyd.

Warto jednak wiedzieć, że GLP-1 nie jest lekiem. To hormon, który naturalnie produkuje nasz organizm. Jest uwalniany głównie po posiłku i pomaga kontrolować poziom cukru we krwi, apetyt oraz uczucie sytości.

Można powiedzieć, że GLP-1 jest jednym z sygnałów, dzięki którym organizm „wie”, że właśnie zjedliśmy i nie potrzebujemy od razu kolejnej porcji jedzenia.

Co to jest GLP-1?

GLP-1, czyli glukagonopodobny peptyd 1, jest hormonem wytwarzanym przede wszystkim w jelitach.

Jego wydzielanie zwiększa się po posiłku, zwłaszcza gdy jedzenie zawiera węglowodany, tłuszcze lub białko.

Po uwolnieniu GLP-1 przekazuje informacje do kilku narządów, między innymi do:

• trzustki,
• żołądka,
• wątroby,
• mózgu.

Dzięki temu organizm może lepiej poradzić sobie z glukozą po posiłku i dostosować apetyt do ilości dostarczonego jedzenia.

Naturalny GLP-1 działa jednak bardzo krótko. Jest rozkładany w organizmie już po kilku minutach.

Jak GLP-1 wpływa na poziom cukru?

Po posiłku część węglowodanów zostaje rozłożona do glukozy, która trafia do krwi. W odpowiedzi trzustka zaczyna produkować insulinę.

Insulina pomaga przenieść glukozę z krwi do komórek, gdzie może zostać wykorzystana jako źródło energii. Gdy komórki przestają prawidłowo na nią reagować, rozwija się insulinooporność, która utrudnia kontrolę cukru po posiłku.

GLP-1 wspiera ten proces na kilka sposobów.

Zwiększa wydzielanie insuliny

GLP-1 pomaga trzustce wydzielić więcej insuliny wtedy, gdy poziom glukozy jest podwyższony.

To ważne, ponieważ działa głównie wtedy, gdy organizm rzeczywiście potrzebuje dodatkowej insuliny. Gdy poziom cukru jest niski, jego wpływ staje się słabszy.

Dlatego leki działające podobnie do GLP-1 stosowane samodzielnie zwykle nie powodują gwałtownych spadków cukru.

Ryzyko niedocukrzenia może jednak wzrosnąć, jeżeli są łączone z insuliną lub niektórymi innymi lekami przeciwcukrzycowymi.

Zmniejsza wydzielanie glukagonu

Glukagon jest hormonem, który zachęca wątrobę do uwalniania glukozy do krwi.

Po posiłku duża ilość glukozy trafia już do organizmu z jedzenia. W tym momencie dodatkowe uwalnianie jej przez wątrobę nie zawsze jest potrzebne.

GLP-1 pomaga ograniczyć wydzielanie glukagonu, dzięki czemu poziom cukru po jedzeniu może być łatwiejszy do kontrolowania.

Spowalnia opróżnianie żołądka

GLP-1 sprawia również, że pokarm może nieco wolniej przechodzić z żołądka do jelit.

W efekcie glukoza z posiłku nie trafia do krwi tak szybko, a wzrost poziomu cukru może być łagodniejszy.

Ten mechanizm może też wpływać na dłuższe utrzymywanie się uczucia pełności po jedzeniu.

Jak GLP-1 wpływa na apetyt?

GLP-1 oddziałuje nie tylko na układ pokarmowy, ale również na mózg.

Pomaga przekazywać informacje, że organizm otrzymał już jedzenie. Dzięki temu może:

• zmniejszać uczucie głodu,
• przyspieszać pojawienie się sytości,
• sprawiać, że łatwiej zakończyć posiłek,
• zmniejszać wielkość porcji,
• ograniczać częste myślenie o jedzeniu.

U części osób stosujących leki działające na receptor GLP-1 zmniejsza się również tak zwany „szum jedzeniowy”.

To potoczne określenie opisujące sytuację, w której ktoś często myśli o jedzeniu, planuje kolejne posiłki lub odczuwa silną potrzebę podjadania, nawet gdy nie jest fizycznie głodny.

Czy GLP-1 jest hormonem sytości?

Można tak powiedzieć, ale GLP-1 nie jest jedynym hormonem, który kontroluje apetyt.

Na głód i sytość wpływają także między innymi:

• grelina,
• leptyna,
• insulina,
• inne hormony jelitowe,
• rozciągnięcie żołądka,
• sen,
• stres,
• emocje,
• przyzwyczajenia,
• dostępność smacznego jedzenia.

Apetyt jest więc regulowany przez wiele nakładających się sygnałów.

GLP-1 jest jednym z ważniejszych elementów tego systemu, ale nie odpowiada za wszystko.

Czym naturalny GLP-1 różni się od leków?

Naturalny GLP-1 jest hormonem, który organizm produkuje sam. Jego działanie trwa jednak bardzo krótko.

Leki takie jak semaglutyd czy liraglutyd zostały zaprojektowane tak, aby naśladować działanie GLP-1, ale działać znacznie dłużej.

Nazywa się je agonistami receptora GLP-1. Oznacza to, że łączą się z receptorem, czyli miejscem w organizmie, na które normalnie działa naturalny hormon.

Do tej grupy należą między innymi:

• semaglutyd,
• liraglutyd,
• dulaglutyd,
• eksenatyd.

Niektóre z tych leków są stosowane w leczeniu cukrzycy typu 2, inne w leczeniu otyłości. Część może mieć oba wskazania, ale w innych dawkach lub pod inną nazwą handlową.

Czy tirzepatyd to również GLP-1?

Tirzepatyd działa podobnie, ale nie jest klasycznym lekiem wpływającym wyłącznie na receptor GLP-1.

Oddziałuje jednocześnie na dwa receptory:

• GLP-1,
• GIP.

Oba należą do układu hormonów jelitowych związanych z kontrolą glukozy i apetytu.

Z tego powodu tirzepatyd nazywa się podwójnym agonistą receptorów GIP i GLP-1.

Dlaczego leki GLP-1 pomagają schudnąć?

Leki z tej grupy nie spalają tkanki tłuszczowej bezpośrednio.

Ich główne działanie polega na zmniejszeniu apetytu i ułatwieniu spożywania mniejszej ilości jedzenia.

Osoba stosująca taki lek może:

• odczuwać mniejszy głód,
• szybciej czuć się najedzona,
• jeść mniejsze porcje,
• rzadziej podjadać,
• mniej intensywnie myśleć o jedzeniu.

Jeżeli przez dłuższy czas spożywa mniej energii, masa ciała może się stopniowo zmniejszać.

Efekty nie są jednak takie same u wszystkich. Zależą między innymi od rodzaju leku, dawki, czasu leczenia, stanu zdrowia i indywidualnej reakcji organizmu.

Czy można naturalnie zwiększyć GLP-1?

Organizm wydziela GLP-1 po jedzeniu. Jego produkcję mogą pobudzać różne składniki posiłku, między innymi:

• białko,
• tłuszcze,
• węglowodany,
• błonnik.

W praktyce sytości i prawidłowej odpowiedzi poposiłkowej sprzyjają posiłki zawierające:

• źródło białka,
• warzywa,
• produkty pełnoziarniste,
• rośliny strączkowe,
• zdrowe tłuszcze,
• produkty jak najmniej przetworzone.

Nie oznacza to jednak, że konkretny produkt spożywczy działa tak samo jak lek.

Naturalny GLP-1 jest rozkładany w ciągu kilku minut. Leki działają przez wiele godzin, a niektóre nawet przez kilka dni.

Dlatego określenia takie jak „naturalny Ozempic” są zwykle chwytliwym hasłem marketingowym, a nie precyzyjnym opisem działania żywności.

Czy można zbadać poziom GLP-1?

Teoretycznie można oznaczyć GLP-1 we krwi, ale nie jest to standardowe badanie wykonywane przy podejrzeniu insulinooporności, otyłości lub zwiększonego apetytu.

Wynik takiego badania zwykle niewiele mówi bez szerszego kontekstu.

Na apetyt wpływa wiele czynników, a samo stężenie jednego hormonu nie wyjaśnia, dlaczego ktoś często odczuwa głód albo ma trudności z redukcją masy ciała.

Jakie są działania niepożądane leków GLP-1?

Najczęstsze działania niepożądane dotyczą układu pokarmowego.

Mogą pojawić się:

• nudności,
• uczucie pełności,
• wzdęcia,
• odbijanie,
• zgaga,
• biegunka,
• zaparcia,
• wymioty,
• ból brzucha.

Dolegliwości często pojawiają się na początku terapii lub po zwiększeniu dawki.

Z tego powodu leczenie zwykle rozpoczyna się od mniejszej dawki, a następnie stopniowo się ją zwiększa.

Silne nudności lub wymioty nie oznaczają, że lek działa lepiej. Mogą prowadzić do odwodnienia, niedożywienia lub konieczności zmiany dawki.

Kto powinien zachować szczególną ostrożność?

Leki działające na receptor GLP-1 powinny być stosowane pod opieką lekarza.

Szczególnej oceny wymagają między innymi osoby:

• z poważnymi chorobami przewodu pokarmowego,
• z zaburzeniami opróżniania żołądka,
• z chorobami pęcherzyka żółciowego,
• po przebytym zapaleniu trzustki,
• stosujące insulinę,
• z zaawansowaną retinopatią cukrzycową,
• planujące ciążę,
• będące w ciąży lub karmiące piersią,
• przygotowujące się do zabiegu w znieczuleniu.

Przeciwwskazania mogą różnić się w zależności od konkretnego preparatu.

Czy podczas leczenia można tracić mięśnie?

Tak. Podczas większej redukcji masy ciała organizm traci zwykle nie tylko tłuszcz, ale również część beztłuszczowej masy ciała, w tym mięśni.

Nie dotyczy to wyłącznie leków GLP-1. Podobne zjawisko może wystąpić podczas każdej szybkiej redukcji masy ciała.

Ryzyko utraty mięśni rośnie, gdy ktoś:

• spożywa bardzo mało kalorii,
• je za mało białka,
• nie wykonuje treningu siłowego,
• szybko traci masę ciała,
• jest osobą starszą lub ma małą wyjściową masę mięśniową.

Dlatego podczas leczenia warto zadbać o:

• odpowiednią ilość białka,
• regularny trening siłowy,
• prawidłowe nawodnienie,
• dobrze zbilansowaną dietę,
• kontrolę tempa redukcji masy ciała.

Celem nie powinno być wyłącznie obniżenie liczby na wadze, ale także zachowanie siły i sprawności.

Co dzieje się po odstawieniu leku?

Po odstawieniu leku apetyt może ponownie się zwiększyć.

U części osób prowadzi to do odzyskania części wcześniej utraconej masy ciała.

Nie oznacza to, że leczenie było nieskuteczne. Po prostu przestaje działać mechanizm, który wcześniej zmniejszał głód.

Otyłość jest chorobą przewlekłą, a organizm często broni się przed utratą masy ciała poprzez zwiększenie apetytu i zmniejszenie wydatku energetycznego.

Dlatego decyzję o zakończeniu terapii warto omówić z lekarzem i wcześniej zaplanować dalsze postępowanie.

Czy podczas leczenia nadal trzeba dbać o dietę i ruch?

Tak.

Lek może ułatwić kontrolowanie apetytu, ale nie zastępuje zdrowego stylu życia.

Dieta nadal powinna dostarczać:

• białka,
• błonnika,
• witamin,
• składników mineralnych,
• odpowiedniej ilości energii.

Aktywność fizyczna pomaga natomiast:

• chronić mięśnie,
• poprawiać wydolność,
• wspierać zdrowie serca,
• poprawiać wrażliwość na insulinę,
• utrzymać sprawność.

Leczenie farmakologiczne, dieta i ruch nie powinny ze sobą konkurować. Najlepsze efekty zwykle daje ich połączenie.

Podsumowanie

GLP-1 jest naturalnym hormonem produkowanym głównie w jelitach po spożyciu posiłku.

Pomaga organizmowi:

• wydzielać insulinę,
• ograniczać wydzielanie glukagonu,
• spowalniać opróżnianie żołądka,
• kontrolować poziom cukru,
• zmniejszać głód,
• zwiększać uczucie sytości.

Leki naśladujące jego działanie mogą być skuteczne w leczeniu cukrzycy typu 2 i otyłości, ponieważ działają znacznie dłużej niż naturalny hormon.

Nie są jednak suplementami ani szybką metodą odchudzania dla każdego. Powinny być stosowane pod kontrolą lekarza i stanowić część szerszego planu obejmującego prawidłowe żywienie, aktywność fizyczną, ochronę masy mięśniowej i regularne monitorowanie zdrowia.

Najczęściej zadawane pytania

Co oznacza skrót GLP-1?

GLP-1 to glukagonopodobny peptyd 1. Jest hormonem produkowanym głównie w jelitach po posiłku.

Czy GLP-1 jest insuliną?

Nie. GLP-1 nie jest insuliną, ale pomaga trzustce wydzielać insulinę wtedy, gdy poziom cukru jest podwyższony.

Kiedy wydziela się GLP-1?

Jego poziom zwiększa się po jedzeniu, szczególnie po spożyciu posiłku zawierającego węglowodany, tłuszcz lub białko.

Czy semaglutyd jest hormonem?

Nie. Semaglutyd jest lekiem, który naśladuje część działania naturalnego GLP-1.

Czy leki GLP-1 mogą powodować niedocukrzenie?

Stosowane samodzielnie zwykle mają niewielkie ryzyko wywołania niedocukrzenia. Ryzyko może wzrosnąć, jeśli są przyjmowane razem z insuliną lub niektórymi innymi lekami przeciwcukrzycowymi.

Czy każdy może stosować leki GLP-1?

Nie. Są to leki na receptę i powinny być stosowane wyłącznie po kwalifikacji lekarskiej.

Czy od leków GLP-1 można się uzależnić?

Nie powodują klasycznego uzależnienia. Po ich odstawieniu może jednak wrócić większy apetyt, ponieważ lek przestaje działać.

Czy po odstawieniu leku masa ciała może wzrosnąć?

Tak. U części osób dochodzi do odzyskania części utraconej masy ciała. Wynika to między innymi z ponownego zwiększenia apetytu.

Czy istnieje „naturalny Ozempic”?

Nie ma produktu spożywczego ani suplementu, który działałby tak samo jak semaglutyd. Niektóre produkty mogą zwiększać sytość, ale ich działanie jest znacznie słabsze i krótsze.

Czy podczas leczenia trzeba jeść białko?

Tak. Odpowiednia podaż białka pomaga chronić mięśnie podczas redukcji masy ciała.

Czy podczas stosowania leków GLP-1 warto ćwiczyć siłowo?

Tak. Trening siłowy pomaga ograniczyć utratę masy mięśniowej i wspiera utrzymanie sprawności.

Czy leki GLP-1 trzeba stosować przez całe życie?

Nie ma jednej odpowiedzi dla wszystkich. Czas leczenia zależy od wskazania, efektów, działań niepożądanych i decyzji podjętej wspólnie z lekarzem.

Piśmiennictwo

1. Müller TD, Finan B, Bloom SR, et al. Glucagon-like peptide 1 (GLP-1). Molecular Metabolism. 2019;30:72–130. doi:10.1016/j.molmet.2019.09.010.
2. Drucker DJ. Mechanisms of action and therapeutic application of glucagon-like peptide-1. Cell Metabolism. 2018;27(4):740–756. doi:10.1016/j.cmet.2018.03.001.
3. Holst JJ. The physiology of glucagon-like peptide 1. Physiological Reviews. 2007;87(4):1409–1439. doi:10.1152/physrev.00034.2006.
4. Nauck MA, Quast DR, Wefers J, Meier JJ. GLP-1 receptor agonists in the treatment of type 2 diabetes: state-of-the-art. Molecular Metabolism. 2021;46:101102. doi:10.1016/j.molmet.2020.101102.
5. Davies MJ, Aroda VR, Collins BS, et al. Management of hyperglycemia in type 2 diabetes, 2022: a consensus report by the ADA and the EASD. Diabetes Care. 2022;45(11):2753–2786. doi:10.2337/dci22-0034.
6. Wilding JPH, Batterham RL, Calanna S, et al. Once-weekly semaglutide in adults with overweight or obesity. New England Journal of Medicine. 2021;384:989–1002. doi:10.1056/NEJMoa2032183.
7. Jastreboff AM, Aronne LJ, Ahmad NN, et al. Tirzepatide once weekly for the treatment of obesity. New England Journal of Medicine. 2022;387:205–216. doi:10.1056/NEJMoa2206038.
8. Rubino D, Abrahamsson N, Davies M, et al. Effect of continued weekly subcutaneous semaglutide vs placebo on weight loss maintenance in adults with overweight or obesity. JAMA. 2021;325(14):1414–1425. doi:10.1001/jama.2021.3224.
9. Wilding JPH, Batterham RL, Davies M, et al. Weight regain and cardiometabolic effects after withdrawal of semaglutide: the STEP 1 trial extension. Diabetes, Obesity and Metabolism. 2022;24(8):1553–1564. doi:10.1111/dom.14725.
10. Lincoff AM, Brown-Frandsen K, Colhoun HM, et al. Semaglutide and cardiovascular outcomes in obesity without diabetes. New England Journal of Medicine. 2023;389:2221–2232. doi:10.1056/NEJMoa2307563.